FÝKRÝ MÜLKÝYET SÝSTEMÝ ve FÝKRÝ MÜLKÝYET HAKLARININ KORUNMASI

Av. Emre KURT LL.M.

GÝRÝÞ

Dünya küreselleþirken bilginin deðeri artmakta ve buna paralel olarak da fikri ve sýnaî mülkiyet haklarý önemi kazanmaktadýr. Bugün etkin bir fikri mülkiyet sisteminin geliþmenin ayrýlmaz bir parçasý olduðu genel kabul görmektedir. Zira 2000’li yýllarda adýndan en çok söz ettiren Microsoft, Google, Facebook gibi birçok giriþimin temeli yaratýcý fikirlerdir.

Etkin bir fikri mülkiyet sistemi, geliþen ülkeler kadar geliþmekte olan ülkeler için de önemlidir. Küreselleþme ile kolayca yer deðiþtiren uluslar arasý þirketler için ucuz iþ gücü, güvenlik, istikrar ve hammadde kadar yerleþilecek ülkede tesis edilmiþ fikri mülkiyet sistemi de önem arz etmektedir. Fikri mülkiyet sistemi olmadan çok uluslu þirketlerce yapýlan yatýrýmlar, geliþmekte olan ülkelerdeki ucuz hammadde ve iþgücünden faydalanmakla sýnýrlý kalacak, AR-GE gibi yerleþilen ülkeye gerçek fayda saðlayacak teknik ve ekspertiz gerektiren çalýþmalar yapýlmayacaktýr.

Fikri mülkiyet haklarý geliþmekte olan ülkelerin kalkýnmasýnda da itici güç olacaktýr. Mesela; ülkemizde üstün kalitede yapýlan tekstil imalatýnda uluslar arasý firmalar için fason imalatçýdan öteye gitmenin yolu markalaþmadýr. Ayný þekilde yurdumuzda, Dünya standartlarýnda yapýlan ilaç üretiminde jenerikçiden öteye gitmenin yolu yeni ilaçlar geliþtirip patentini almaktadýr. Bunlarýn yanýnda, fikri mülkiyet sistemi ile geliþmekte olan ülkelerdeki yerel bilgi ve kaynaklar ait olduðu coðrafyada kalarak yerel halkýn kalkýnmasýnýn da temellerini oluþturacaktýr.

Dünya’da etkin bir fikri mülkiyet sistemi kurma ihtiyacýnýn gözardý edilemez hale gelmesi Dünya Ticaret Örgütü bünyesinde Ticaretle Baðlantýlý Fikri Mülkiyet Haklarý Anlaþmasý’nýn (TRIPS) imzalanmasý sonucunu doðurmuþtur. Dünya’da genel kabul gören bu anlaþma, taraf devletlere asgari düzeyde de olsa bir fikri mülkiyet haklarý sistemi tesis etme yükümlülüðü getirmiþtir.

Ticaretle Baðlantýlý Fikri Mülkiyet Haklarý Anlaþmasý’nda fikri mülkiyet kapsamýndaki konular yedi temel grup altýnda ele alýnmaktadýr. Bunlar buluþlarla ilgili olan patentler ve faydalý modeller, edebi ve sanatsal çalýþmalar, bilgisayar yazýlýmlarý ve sanatýn diðer alanlarýyla ilgili olarak telif haklarý, özel þekillerin, süslemelerin, biçim ve görüntünün sonucu olarak endüstriyel tasarýmlar, bir hizmet ürünü veya ürünü niteleyen kelime ve sembollerle ilgili olarak markalar, bir malýn coðrafi kaynaðýný göstermeye yarayan iþaret ve adlarla ilgili olarak coðrafi ad ve iþaretler, yarý iletken bir maddenin çeþitli katmanlarýndan oluþmuþ üç boyutlu yapýlarla ilgili olarak yarý iletken topografyalar (çipler) ve açýklanmamýþ bilginin korunmasýyla ilgili olarak da ticari sýrlar olarak tanýmlanmaktadýr[1].

1. PATENTLER

PatKHK’nin 5. maddesinde belirtildiði üzere yeni, tekniðin bilinen durumunu aþan ve sanayiye uygulanabilir olan buluþlar patent verilerek korunur. Patent, buluþ sahibine buluþu üzerinde belirli bir süreyle sýnýrlý olarak devlet veya diðer resmi patent ofisleri tarafýndan bahþedilen haktýr.

Patentin en önemli amacý fikri ürün olan buluþ yapmayý ödüllendirerek teknolojik geliþmeleri ve ekonomiyi teþvik etmektir (PatKHK m.1) Buluþ, kýsaca sanayideki teknik bir problemin çözümü olarak tanýmlanabilmekte ve yeni teknolojilerin üretilmesini, varolan teknolojinin ise geliþmesini saðlayan en önemli unsurlardan biri olarak karþýmýza çýkmaktadýr[2].

Bir baþka deðiþle buluþ tarým da dahil olmak üzere sanayi ve teknoloji alanýndaki spesifik bir sorunun çözümüdür. Patent hakký buluþ sahibine sözkonusu ürünü satma, pazarlama konusunda bir ayrýcalýk saðlamakta ve bu da yeni buluþlarýn yapýlmasýný teþvik etmektedir. Patent hakkýnýn buluþ sahibine verdiði bu ayrýcalýk incelemeli patentte 20 yýl, incelemesiz patentte 7 yýldýr.

2. FAYDALI MODELLER

Faydalý model, tekniðin bilinen durumunu aþma kriterini gerçekleþtirmeyen ancak yeni ve az da olsa teknik bir ilerleme saðlayan ve tekniðin bilinen durumundan kolayaca çýkarýlamayan bu tür fikir ürünlerinin de korumadan mahrum býrakýlmamasý için kabul edilmiþ sýnaî mülkiyet hakkýdýr[3].

Patent sahibine tanýnan koruma, faydalý model sahibine de aynen tanýnýr ancak faydalý modeli koruma süresi 10 yýl olup bu süre uzatýlamaz. Patent sahibi patent konusu buluþu geliþtiren ve asýl patentin konusu ile bütünlük içinde bulunan buluþlarýn korumasý için ek patent baþvurusunda bulunurken faydalý model belgesi sahibi kendisine ek belge verilmesini talep edemez. Tasarým olarak da tescil edilebilen faydalý modeller, devredilebilir, miras býrakýlabilir, haczedilebilir, rehnedilebilir, hapis hakkýna konu olabilir.

Türk Patent Enstitüsü, faydalý model korumasý talep edilen buluþlarýn sadece þekli þartlarý yerine getirmiþ olup olmadýðýný incelemekte, yenilik ve sanayiye uygulanabilirlik açýsýndan inceleme yapmamaktadýr. Faydalý modelin yeni olmadýðý ve/veya sanayiye uygulanýr olmadýðý iddiasý açýlacak bir hükümsüzlük davasýnda ileri sürülebilmektedir.

Bütün bu sebeplerle, faydalý model belgesinin verdiði haklardan tam olarak faydalanabilmek için faydalý modelin konusunun kanunun aradýðý þartlarý taþýyýp taþýmadýðý baþvuru yapmadan önce çok iyi deðerlendirilmelidir.

3. MARKALAR

Marka bir teþebbüsün mal veya hizmetlerini bir baþka teþebbüsün mal veya hizmetlerinden ayýrt etmeyi saðlamasý koþuluyla, kiþi adlarý, sözcükler, þekiller, harfler, sayýlar, mallarýn biçimi ve ambalajlarý ve bunlar gibi her türlü iþarettir (MarKHK m. 5). Bu tanýmdan da anlaþýlacaðý üzere markanýn en temel fonksiyonu bir iþletmenin mal ve hizmetlerini bir baþka iþletmenin mal ve hizmetlerinden herhangi bir karýþýklýða yol açmadan ayýrt etmektir.

Markalar; hizmet markalarý, ticaret markalarý gibi türlere ayrýlýr. Ticaret markasý bir iþletmenin üretimini veya ticaretini yaptýðý mallarý, baþka iþletmelerin mallarýndan ayýrt etmeye yarayan iþaretlerken sunulan hizmetleri ayýrt etmeye yarayan markalar da hizmet markalarý olarak tanýmlanmaktadýr.

Marka ne kadar özgünse ayýrt edicilik iþlevini o kadar etkin yerine getirecektir. Bu sebeple, markayý oluþturacak iþaret, hem her hangi bir karýþýklýða yol açmayacak hem potansiyel müþterilerin hafýzasýnda yer edecek hem de ticareti yapýlacak mal ve hizmatleri en iyi þekilde temsil edecek bir ibare olmalýdýr. Ýsabetli seçilen ibareler marka olarak görevini baþarýyla yerine getirerek tüketicinin zihninde kolayca yer edebilmekte ve herhangi bir karýþýklýða da yol açmamaktadýr.

Mallarýn ve hizmetlerin niteliði, kalitesi, üretim yeri zamanýný gösteren, halký yanýltacak veya ahlaka aykýrý iþaretler marka olarak tescil edilemez. Bunun yanýnda ülkemizde daha önce tescilli olan markalarýn aynýsý veya ayýrt edilemeyecek derecede benzeri ile Paris anlaþmasý çerçevesinde korunan tanýnmýþ markalar da tescil edilemez. Örneðin tescil edilmiþ Bellona markasý varken Bellini[4] tescil edilemez veya Red Bull markalarý Dünya’nýn birçok ülkesinde tescilli olup Paris Sözleþmesi çerçevesinde koruma altýndayken ona ayýrt edilemeyecek derecede benzer olan Povver Bull[5] tescil edilemez.

Bu nedenlerle, marka baþvurusunun, mutlak veya nisbi tescil engellerine takýlýp Türk Patent Enstitüsü’nce reddi veya her nasýlsa tescil edilmiþ olsa bile uzun ve masraflý olacak ayrýca markanýn akibeti konusunda belirsizlik yaratacak hükümsüzlük davasý süreci yaþama riskindense, tescil aþamasýnda azami bir dikkat ve özen gösterecek alanýnda tecrübe sahibi marka vekillerinden yardým alýnmalýdýr.

Tescilli markanýn koruma süresi baþvuru tarihinden itibaren on yýldýr ve bu süre onar yýllýk dönemler halinde yenilenebilir. Yenileme talebinin yapýlmasý koruma süresinin sona erdiði ayýn son gününden önceki altý ay içinde gerçekleþtirilir. Bu sürenin kaçýrýlmasý halinde uzatma, koruma süresinin bitiþ tarihinden sonraki altý ay içinde ceza niteliðinde ek bir ücretin ödenmesiyle yapýlýr.

4. ENDÜSTRÝYEL TASARIMLAR

Tasarým bir ürünün tümü veya bir parçasý üzerindeki süslemenin çizgi þekil, biçim, renk, doku, malzeme veya esneklik gibi insan duyularý ile algýlanan çeþitli unsur veya özelliklerinin oluþturduðu bütün olarak tanýmlanmaktadýr (EndTasKHK m.3).

Tasarým fonksiyonel, sanatsal veya hem fonksiyonel hem de sanatsal özellikleri içinde barýndýrabilir. Örneðin, Artemis heykelini andýrýr þekilde tasarlanmýþ bir abajur hem heykel özelliði olmasý sebebiyle sanatsal hem de aydýnlatma iþlevi sebebiyle fonksiyonel özellikleri içinde barýndýracaktýr. Öte yandan, taký tasarýmlarý daha çok sanatsal, el arabasý tasarýmý ise tamamen iþlevsel bir özellik taþýyacaktýr.

Bir endüstriyel tasarýmýn korunmasý için yeni ve ayýrt edici özelliðine sahip olmasý gerekmektedir. Tescilli tasarýmlarýn koruma süresi baþvuru tarihinden itibaren 5 yýl olarak belirtilmekte bu süre 5’er yýllýk süreçler halinde 25 yýla kadar uzatýlabilmektedir.

Türk Patent Enstitüsü, endüstriyel tasarým tescili yaparken, baþvuru sahibinin beyanýna itibar ederek sadece þekli bir araþtýrma yapmakta, tasarýmýn yeniliði ve baþvuru yapanýn hak sahipliði konusundaki incelemeyi ise ancak tasarým baþvurusunun yayýnlanmasýndan itibaren yapýlacak bir itiraz ile yapmaktadýr. 6 aylýk tasarýma itiraz süresi genelde takip edilmemekte ve bu süreden sonra tescil edilen tasarýmlarýn hükümsüzlüðü ise ihtisas mahkemelerinde açýlacak hükümsüzlük davasý ile mümkün olmaktadýr. Bu sebeple, özellikle temel iþtigal konularý yaptýklarý estetiksel ve fonksiyonel tasarýmlar olan taký, mobilya, ýþýk/avize gibi sektörlerde faaliyet gösteren kiþi ve þirketler maðduriyetlerin önlemesi açýsýndan endüstriyel tasarým tesciline gereken önemi vermelidirler.

Kanun koyucu tekstil, taký gibi sektörlerde, modasý çabuk geçen ve sayýsý çok olmasý sebebiyle tescili zahmetli olan ürünleri dikkate alarak çoklu baþvuru imkâný getirmiþtir. Bu imkân tasarlanan ürünlerin ayný alt sýnýfa veya set/takýma dâhil olmasý ya da bileþik bir ürünün parçalarý veya birden çok sunuþun bir arada algýlanabilen bileþimine ait tasarýmlar bakýmýndan mümkündür[6].

5. COÐRAFÝ AD VE ÝÞARETLER

Coðrafi ad ve iþaretler, kullanýlan bir malzeme, üretim yöntemi gibi sebeplerle bir alanla, yöreyle, bölgeyle, özdeþleþmiþ ürünlerin ayýrt edilebilmesini saðlar. Mesela Ezine peyniri, Çorum leblebisi, Hereke halýsý, Rize bezi gibi.

Bir coðrafi iþaretin tescili, buna konu olan ürünün belli bir bölgeye aidiyetinin açýklanmasý, üretilen mal ve hizmetin belirlenen ayýrýcý özelliklere sahip olduðunun garanti edilmesi, kullanýmýnýn garanti edilmesi, kullanýmýnýn baðlanmasý ve o coðrafi iþaretin belirlenen özellikleri taþýmayan baþkalarý tarafýndan kullanýmýnýn engellenmesi gibi çeþitli amaçlara hizmet etmektedir[7].

Tescilli coðrafi iþaretin kullanýmý baþlýðýný taþýyan 555 sayýlý KHK madde 17/2 c.2 : “coðrafi iþaretin kullanýlabilmesi için ürünün üretimi, iþlenmesi ve diðer iþlemlerden en az birinin sicilde belirtilen yöre, alan ve coðrafi bölge sýnýrlarý içinde yapýlmýþ olmasý ve ürünün sicilde gösterilen kalite, ün ve diðer özellikleri taþýmasý þartý aranýr” hükmünü içermektedir.

Coðrafi iþaretin gerçek anlamda ürünlerin yöresellik ve/veya kalitesini simgeleyebilmesi, ayný zamanda bölgesel geliþime katkýda bulunabilmesi için bu iþareti taþýyacak iþletmelerin denetimi çok büyük önem taþýmaktadýr. Denetim, coðrafi iþarete konu ürünün üretimi, pazarlanmasý, tescilli coðrafi iþaretin kullaným biçimi, markalanmasý, ürün üzerinde belirtilmesi, iþaretleme ve etiketleme þekillerine iliþkin olarak yapýlacaktýr. Bu denetimi yapacak organýn ise yeterli personel, ekipman ve diðer olanaklara sahip ve sözkonusu ürünün üretim durumlarýný sürekli kontrol edecek bir yeteneðe sahip olmasý gerekir[8].

6. YARI ÝLETKEN TOPOGRAFYALAR

Entegre devre, elektronik gibi iþlevleri yerine getirmek üzere tasarlanmýþ, en az bir aktif elamaný olan ve ara baðlantýlarýndan bir kýsmýnýn ya da tümünün bir parça malzeme içerisinde ve/veya üzerinde bir araya getirilmiþ ara veya son formdaki üründür.

Çip olarak da adlandýrýlan entegre devreler, bilgisayar dahil tüm elektronik aletlerin üretilme ve hacimlerinin küçültülmesinde küçüklükleri nedeniyle avantaj saðlamaktadýrlar. Entegre devre topografyalarýnýn da tescilliri Türk Patent Enstitüsü tarafýndan yapýlmaktadýr.

Entegre devre topografyalarýnýn korunmasý için orijinal olmasý yeterlidir. Orjinallik, entegre devre topografyasýnýn tasarlayýcýsýnýn kendi fikri çabasý sonucu ortaya çýkmýþ ve tasarlama sýrasýnda entegre devre üreticileri ve entegre entegre devre topografyasý tasarýmcýlarý arasýna bilinmiyor olmasýdýr. Daha önce bilinen elemanlarýn devre topografyasý ise ancak bir büütün olarak ele alýndýðýnda bir araya getiriliþ þekli bakýmýndan orjinalse korumadan yararlanabilecektir.

Tescilli topografyalarýn koruma süresi, baþvuru tarihinden baþlamak üzere azami 10 yýldýr. 10 yýl sonra topoðrafya kamu kullanýmýna açýk hale gelir yani korumadan yararlanamaz.

7. TELÝF HAKLARI

Telif haklarý; bilim, edebiyat ve sanat eserlerini ve eser sahibinin haklarýný koruyan hukuk kurallarýný içermekte ve hak sahibine, eseri üzerinde maddi ve manevi kullaným hakký saðlamaktadýr. Fikri haklarýn kapsamý, geliþen zaman içinde geniþleyip bu haklarýn kapsamýnýn temelinde yer alan edebiyat, müzik ve sanat eserlerinin yanýnda, bilim ve sinema, maket, harita, eliþi süsleme gibi uygulama sanatlarý, kareografi ve pandomim, bilgisayar programlarýna dâhil veri tabanlarý ve yazýlýmlar gibi çeþitli uygulamalar, birer eser olarak fikir ve sanat eseri hukuku içinde yer almaktadýrlar[9]. Telif hakký, eser sahibinin yarattýðý eseri, baþkalarýnýn izinsiz kullanýmýný önlemek ve asýl hak sahibinin yarattýðý çalýþmalarýn maddi getirilerinden mahrum edilmesine karþý koruma saðlayan bir imtiyaz hakký olarak nitelendirilmektedir.

Ülkemizde telif haklarý konusu korsan kitap, bandrolsüz cd’ler ile sürekli gündemde olan bir husustur. Bu haklarýn gerçek anlamda korunmasý; yeni kitaplarýn yazýlmasý, yeni filmlerin çekilmesi gibi sanatsal üretimi teþvik ederek anýlan fikri ürünlerden elde edilen gelirlerin gerçek hak sahibi olan eser sahiplerine, yapýmcýlara, yayýncýlara vs. dönmesini saðlayacaktýr.

SONUÇ

Ülkemizde Avrupa standartlarýna uygun bir fikri mülkiyet sistemi kurulmasý yönünde gereken yasal çerçeve çizilmiþ/çizilmekte olmakla beraber bu konuda saðlýklý bir uygulama geliþtirilmesi modern kanunlarýn yaný sýra iþleyen bir yargý ve idari organlar, yeterli bilgi ve beceriye sahip marka/patent vekilleri ile fikri mülkiyet haklarýnýn önemi konusunda oluþturacak toplumsal bilinç ile mümkün olacaktýr[10].

[1] Taner PEKDÝNÇER “Fikri Mülkiyet Mevzuatý” s.303; Alkan SOYAK “Fikri Mülkiyet Haklarý Tanýmý, Tarihsel Geliþimi ve Geliþmekte Olan Ülkeler için Önemi”, Legal Fikri ve Sýnai Haklar Dergisi S.22 Cilt 7, Sayý I, Yýl 2005
[2] YALÇINER, uður, “Sýnaî Mülkiyetin Ýlkeleri”, Ankara 2000 s.123.
[3] SULUK Cahit, “Faydalý Mode”l, Ankara 2003 s. 56.
[4] Yargýtay 11. HD. E.2005/11332, K.2007/4995, 29.03.2007
[5] Yargýtay 11. HD E.2000/3824, K.2000/8955, 16.11.2000
[6] Cahit SULUK, “Tasarým Tescilinin Önemi ve Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar”, Ýstanbul Sanayi Odasý Dergisi, Mayýs 2001, sf.54–56
[7] Ünal TEKÝNALP, “Fikri Mülkiyet Hukuku”, Ýst. 2004 sf.23
[8] Hayri BOZGEYÝK, “Coðrafi Ýþaretlerin Kullaným ve Denetimi”, Ankara Barosu FMH Dergisi sf. 9–23
[9] Ünal TEKÝNALP, Fikri Mülkiyet Hukuku s.8 3. Basý, Ýstanbul 2004
[10] Cahit SULUK; “FM Haklarýna Genel Bir Bakýþ”, Hukuk Dünyasý, Cilt :16, S.1/2006, s.45-55